İmama uyan bir kimse, imamın arkasında Kur’an’dan Fatiha veya bir şey okuyabilir mi?
SORU: İmama uyan bir kimse, imamın arkasında Kur’an’dan Fatiha veya bir şey okuyabilir mi?
CEVAP: İmama uyan bir kimse, açıktan okunan namazlarda olsun, kıraatı gizli olan namazlarda olsun, Fatiha suresi veya Kur’an’dan bir şey okumaz. Kıraati gizli olan namazlarda, imamın arkasındakilerin bir şey okumayacağına dair, üç imamın ittifakı vardır. Bunlarda, İmam-Âzam, İmam Malik ve İmam Ahmed bin Hanbel’dir.Okuması tahrimen mekruhtur, hatta bazı rivâyetlerde, imamın arkasında okumanın kendisine helal olmadığı belirtilmektedir. Buradaki “helal değildir” hükmünün getirilmesi, şer’î delil kati olmadığından dolayıdır. Fakat âlimler bunu kerahetle ifade etmişlerdir.
İmamın arkasında okunmayacağına dair üstelik nehy de vardır.
Ebu Hüreyre(r.anh) “biz imamın arkasında namaz kılarken, okurduk, bunun üzerine “Kur’an okunduğu zaman susunuz ve dinleyiniz”(Âraf-204) âyeti indi.” demiştir. İmam Ahmed, bu âyetin namaz hakkında indiğine dair, insanların icmâsı olduğunu söylemektedir.
Bir hadisde Peygamber(sav) efendimiz “İmam açıktan okusun, gizli okusun, onun kıraat sana kafidir” buyurmuştur.
Peygamber(sav) efendimiz bir hadisinde “İmam Kur’an’dan açıkça bir şey okuduğunda, sizden biriniz bir şey okumasın” buyurmuştur.
Diğer bir hadisde Peygamber(sav) efendimiz “Her kimin bir imamı varsa, onun kıraatı, kendisinin de kıraatıdır” buyurmuştur.
Başka bir hadisde “Her kim imamın arkasında okursa, ağzında ateşten bir kor vardır” buyurmuştur.
Zeyd İbn-i Sâbit(r.anh) “İmamla birlikte namaz kılınırken, hiç bir şey okunmaz” demiştir.
Hz. Ömer Efendimiz(r.anh)’dan rivayet olunduğuna göre, şöyle söylemiştir; “Keşke imamın arkasında okuyan bir kimsenin, ağzında bir taş olsaydı”.
Burada şöyle bir soru akla gelebilir; İmamın arkasında bazıları dinliyor, bazıları okuyor. Kur’ân okunduğunda, onu dinlemek ise farz-ı kifayedir, denilebilse de, âlimler bu konuda nehy bildiren hadislerin ışığında, bu durumun namaza has olduğunu söylemişlerdir.
İmam-ı Âzam, İmam Malik, İmam Ahmed bin Hanbel ve İmam Ebu Yusuf’a göre, kıraati gizli olsun açık olsun, imam uyan kimse, imamın arkasında bir şey okumaz.
Peki, hanefi mezhebinde, imam gizli okuduğunda, ihtiyaten arkasındakilerin okumasını müstehap gören görüşün sahibi kimdir?
Bu görüş, İmam Muhammed’e nisbet edilmektedir. Oysa İbn-i Kemal, bu görüşün İmam Muhammed’e nisbet edilmesinin zayıf olduğunu, gerçek olanın ise, İmam Muhammed’in görüşünün, İmam-ı Âzam ve İmam Ebu Yusuf görüşü gibi olduğunu söyledikten sonra, buna delil olarak ta, İmam Muhammed’in kendi kitabında, imamın arkasında bir şey okunmayacağını, Alkame Bin Kays(r.an)’ın, imamın açıktan da okusa, gizli de okusa, onun okumadığına, isnat ederek açıklamış ve “biz bu görüşü alırız, imam gizli veya açıktan okusun, arkasında olan kimselerin, namazda bir şey okumayacakları görüşündeyiz” demiştir.
El Muhîti’l Bürhâni’de ise, bu görüşlerin kimlere ait olduğunu açıkladıktan sonra, “İmamın arkasında, te’lif için okumakta bir sakınca yoktur. İmamlar arasında da, kıraati açık olan namazlarda, imama uyanların bir şey okumayacağı hususunda ittifak olsa da, gizli olanlar da ihtilaf vardır. Bazıları mekruh, bazıları da mekruh değildir demişlerdir. Sahabe efendilerimizin(r.anhüm) bu şekilde yaptıkları sahihtir. Bizim büyük âlimlerimiz de, insanların işitip öğrenmeleri için, kısa surelerin okunmasını güzel görmüşlerdir” demektedir.
İmam Serahsî “sahabelerin(r.anhüm) bir çoğunun görüşünün, imamın arkasında kıraat yapanın, namazının fasit olduğu yönündedir” demiş ve Kâfi’de şunları söylemiştir; “imamın arkasındakilerin kıraatının yasak olduğu, seksen sahabe(r.anhüm) efendilerimizin büyüklerinden rivâyet olunmuş ve bunların arasında Hz. Ali ve Ebâdile,(r.anhüm)’ler de vardır.”
Muhakkik İbn-i Hümam bu konuda “ihtiyâte en uygun olan, imamın arkasında okumanın olmamasıdır. Çünkü ihtiyât, iki delilden en kuvvetlisiyle amel etmektir. Oysa iki delilin en kuvvetlisi de, okumak değil, okumamaktır” demiştir.
Buraya kadar anlatılanların hülasası, imamın arkasında kıraati ister açık, ister gizli olsun, Kur’an’dan ne bir Fatiha suresi veya bir şey okumamasının ihtiyâte en uygun olduğudur.
KAYNAKLAR
(وَالْمُؤْتَمُّ لَا يَقْرَأُ مُطْلَقًا) وَلَا الْفَاتِحَةَ فِي السَّرِيَّةِ اتِّفَاقًا، وَمَا نُسِبَ لِمُحَمَّدٍ ضَعِيفٌ كَمَا بَسَطَهُ الْكَمَالُ (فَإِنْ قَرَأَ كُرِهَ تَحْرِيمًا) وَتَصِحُّ فِي الْأَصَحِّ. وَفِي دُرَرِ الْبِحَارِ عَنْ مَبْسُوطِ خُوَاهَرْ زَادَهْ
أَنَّهَا تَفْسُدُ وَيَكُونُ فَاسِقًا، وَهُوَ مَرْوِيٌّ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ الصَّحَابَةِ فَالْمَنْعُ أَحْوَطُ (بَلْ يَسْتَمِعُ) إذَا جَهَرَ (وَيُنْصِتُ) إذَا أَسَرَّ «لِقَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ - رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ - كُنَّا نَقْرَأُ خَلْفَ الْإِمَامِ فَنَزَلَ - {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} [الأعراف: ٢٠٤]-»
ابن عابدين 1\544-45
"ولا يقرأ المؤتم بل يستمع" حال جهر الإمام "وينصت" حال إسراره لقوله تعالى: {وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا} وقال صلى الله عليه وسلم: "يكفيك قراءة الإمام جهر أم خافت" واتفق الإمام الأعظم وأصحابه والإمام مالك والإمام أحمد بن حنبل على صحة صلاة المأموم من غير قراءته شيئا وقد بسطته بالأصل "و" قلنا "إن قرأ" المأموم الفاتحة وغيرها "كره" ذلك "تحريما" للنهي
قال الإمام أحمد أجمع الناس على أن هذه الآية في الصلاة وما في شرح الكافي للبزدوي أن القراءة خلف الإمام على سبيل الإحتياط تسن عند محمد وتكره عندهما وما قاله الشيخ الإمام أبو حفص النسفي أن كان في صلاة الجهر تكره قراءة المأموم عندهما وقال محمد لا تكره بل تستحب وبه نأخذ لأنه أحوط وهو مذهب الصديق والفاروق والمرتضى اهـ فقد صرح الكمال برده وعبارته وما يروي عن محمد أنه يستحب على سبيل الاحتياط فضعيف والحق أن قول محمد كقولهما وصرح محمد في كتبه بعدم القراءة خلف الإمام بعدما أسند إلى علقمة بن قيس أنه ما قرأ قط فيما يجهر فيه وفيما لا يجهر قال أي محمد وبه نأخذ لا نرى القراءة خلف الإمام في شيء من الصلاة يجهر فيه أو لا يجهر وقال السرخسي تفسد صلاته بالقراءة في قول عدة من الصحابة اهـ وقال في الكافي ومنع المقتدي عن القراءة مأثور عن ثمانين نفرا من كبار الصحابة منهم المرتضى والعبادلة رضي الله تعالى عنهم وقد دون أهل الحديث أساميهم اهـ ثم قال المحقق ابن الهمام ثم لا يخفى أن الاحتياط في عدم القراءة خلف الإمام لأن الاحتياط هو العمل بأقوى الدليلين وليس مقتضى أقواهما القراءة بل المنع اهـ ويلزم منه فساد الصلاة عند من هو أفضل من مجتهد قال بهما بدرجات كثيرة ولا يجوز الاحتياط على وجه يلزم منه فساد صلاته عند واحد من الصحابة اهـ أفاده في الشرح قوله: "وقلنا الخ" أي قلنا بذلك مخالفين للإمام مالك وأحمد للنهي قوله: "كره ذلك" تحريما وفي بعض الروايات أنها لا تحل خلف الإمام وإنما لم يطلقوا إسم الحرمة عليها لما عرف من أصلهم أنه إذا لم يكن الدليل قطعيا لا يطلقون لفظ الحرمة وإنما يعبرون بالكراهة قوله: "للنهي" عنه بقوله صلى الله عليه وسلم: "لا يقرأ أحد منكم شيئا من القرآن إذا جهرت بالقرآن" ولا نقول بمفهوم المخالفة ويقول زيد بن ثابت لا قراءة مع الإمام في شيء وروي من كان له إمام فقراءة الإمام له قراءة وروي عن عمر ليث في الذي يقرأ خلف الإمام حجرا وروى عنه صلى الله عليه وسلم: "من قرأ خلف الإمام ففي فيه جمرة" وقال من قرأ خلف الإمام فقد أخطأ الفطرة وفي شرح منية المصلي والدرة المنفية عن القنية الأصل أن الإستماع للقرآن فرض كفاية لأنه لإقامة حقه بأن يكون ملتفتا إليه غير مضيع وذلك يحصل بإنصات البعض كما في رد السلام حيث كان لرعاية حق المسلم يكفي فيه البعض عن الكل فينبغي أن يحل لبعض المقتدين أن يقرأو ويترك الإستماع لقيام البعض الآخر به إلا أنا قلنا حالة الصلاة مخصوصة بما قدمناه من الأحاديث الواردة في النهي عن ذلك مطلقا فيجب الإستماع والإنصات على الكل كما في غاية البيان
حاشية الطحطاوي 227-228
ذكر في «شرح الطحاوي» : المقتدي إذا قرأ خلف الإمام في صلاة لا يجهر فيها اختلف المشايخ فيه، بعضهم قالوا: لا يكره، وإليه مال الشيخ الإمام أبو حفص، وبعض مشايخنا ذكروا في شرح كتاب الصلاة أن على قول محمد: لا يكره، وعلى قولهما: يكره، ولا بأس بقراءة القرآن على التأليف، فقد صح أن الصحابة فعلوا ذلك، ومشايخنا استحسنوا قراءة المفصل ليسمع القوم ويتعلموا المحيط البرهاني 1\305.