Soru
İmama uyan cemaatin saf düzeni nasıl olmalıdır?
Cevap
Görüntülenme:17
Hayatımızın her safhasına yön veren, belirli bir plan ve program dahilinde kişinin günlük hayatını tanzim eden İslam dini, namaz gibi önemli bir ibadetin cemaatle kılınmasında safların konumu hakkında bir düzen ve kural getirmemesi elbete düşünülemez. Kaldı ki, cemaatle kılınan namaz münferit olarak kılınan namazlardan 25 ve 27(1) derece üstündür. Cemaatle kılınan namazlarda imam ve cemaatin derede duracakları hakkında Peygamber(SAV)’in uygulamaları vardır. Hatta safları yanlış tutanları uyarmış ve düzeltmiştir. Aşağıda yeri geldikçe örnekler verilip ulemanın, hüküm verirken delil olarak aldığı hadislere değinilecektir.
İmama uyan yetişkin bir erkek veya mümeyyiz bir çocuk olursa, bazı âlimlere göre mümeyyiz olmasa bile, Zahirrü’r Rivaye’ye ve mezhepteki asıl görüşe göre, imamın sağ tarafı hizasında, öne geçmeden, aralarında bir boşluk olmaksızın, durur. İmam-ı Muhammed’e göre ise, topukları imamın topuğundan geride olmak üzere durur. Halk arasında yaygın olan ve uyulan, meşhur olan görüş de budur. Bu kimsenin, imamın arkasına durmuş olması da caizdir. İmam Muhammed nassan bir kerâhet zikretmemiştir. Alimler bu hususta görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Bazıları:”bu durum mekruhtur” demişlerdir Şâfilere göre, imamdan az geride durması müstehaptır. İmamın solunda ve esah olan görüşe göre arkasında da durması mekruhtur. Çünkü bu duruşlar sünnete muhaliftir.
İmamla muktedinin, saftaki hizalarındaki öiçü ayakların topuklarıdır. Muktedinin ayak parmakları uzun olurda imamın ayak parmaklarını geçerse veya boyu uzun olup secde ettiği yer imamın secde ettiği yeri geçerse bir zarar olmaz.
İmama uyan tek bir kadın olursa imamın arkasında durur.
İmama uyan tek kimse imamın solunda durursa imam sağ tarafına geçmesi için onu ikaz eder. Hatta namaza başlamış bile olsa eliyle işaret eder. Çünkü, İbn-i Abbas(R.anh)’dan rivayet olunduğuna göre:“Resulullah (ASV) ile birlikte(bir gece) namaz kıldım. Soluna duruvermiştim, perçemimden tutarak sağına koydu.”. (2)
İmama uyan bir erkek ve bir kadın olursa, erkek imamın sağında kadın ise, erkeğin arkasında durur. İmama uyan İki erkek bir kadın olursa erkekler imamın arkasında durur. Çünkü iki kişi cemaat hükmündedir. Kadında iki erkeğin arasında durur. Çünkü Peygamber(SAV) aşağıdaki Enes hadisinde olduğu gibi kadını hepsinin arkasında durdurdu.
Hz. Enes (R.Anh.)’nın anlattığına göre, büyükannesi Müleyke (R.Anhâ) hazırladığı bir yemeğe Resulullah(SAV)’i davet etti. Yemekten yediler. Sonra; “Kalkın size namaz kıldırayım!” buyurdular. Enes (R.Anh) der ki; “Ben uzun mütlettir kullanılmaktan kararmış olan hasırımızı getirdim, üzerine su çiledim. Peygamber(SAV) efendimiz namaza durdu. Ben ve yetim, arkasında saf yaptık, yaşlı (annem) de bizim arkamızda durdu. Resulullah(SAV) bize iki rekat namaz kıldırıp ,sonra ayrıldı.”(3)
İmama tek başına-imamla birlikte iki kişi oluyor- uyarak sağında durana üçüncü bir adam gelse, imamın sağındakinin geri çekilmesi gerekir. Eğer geri çekilmez, üçüncü adam da ikinci adamın namazı bozmayacağını bilirse geriye çeker. Eğer üçüncü adam imamın soluna durursa, imam onlara geri çekilmeleri için işaret eder. Bu şekilde yapmaları, imamın üçüncü kişi geldikten sonra ileriye gitmesinden daha evladır. Çünkü, imam tabi olunandır ve imamın arkasında saf olma imama tâbi olanların işidir, imamın işi değildir. Bu görüşü, Hz. Câbir(R.anh)’dan gelen şu rivâyet isbat etmektedir: “Bir gazvede Peygamber(SAV) ile birlikte yürüdüm. Namaz kılmak için kalktı. Bende geldim soluna durdum. Elimden tuttu. Beni çevirerek sağına durdurdu. Sonra İbn-i Sahr geldi ve Peygamber(SAV)’ın soluna durdu. İki eliyle tutarak bizi arkasına durdurdu.”(4)
Yukarıdaki bilgiler imkan dahilinde gerçekleştirilir. Eğer imkan olmaz ise mümkün olan ne ise o yapılır. Bu durum son oturuşta olmadığı takdirdedir. Yoksa üçüncü şahıs imamın soluna durur ileri veya geriye geçmez.
Şu halde imama tek başına uyarak sağında durana üçüncü bir adam gelse, imam ya secde ettiği yere ilerler veya ikinci adam geriye çıkar veya üçüncü adam ikinci adamı geriye çeker. Yukarıda bu işin imama tabi olanların işi olduğu bildirilmişti. Eğer üçüncü kişi ikinci kişiyi geriye çekerse, ikinci adamın sağında durur. Dördüncü kişi, ilk gelenin soluna durur. Bu durumda imam ortada ve önde olmuş olur. Beşinci kişi imamın sağında duranın yanında durur. Altıncı kişi imamın solunda duranın yanında durur. Böylece saf, sağ taraf ağır basarsa sola durarak devam eder ve tamamlanır. Yukarıda ki bilgiler imamla bir kişi namaza başladıktan sonra namaza dahil olanların nasıl saf tutacaklarına dairdir.
İmam namaza başlamadan önce birden fazla kişi imama tabi olursa aşağıda nasıl saf tutacakları bildirilmiştir.
2-İmama uyan iki veya daha fazla olursa imamın arkasında saf tutarlar. İmam Ebu Yusuf’a göre imama uyan iki kişi olursa, imam ikisinin ortasında durur. Çünkü ona göre iki kişi gerçekte cemaat değildir. İbn-i Mes’ud(R.Anh)’ dan Peygamber(SAV) Efendimiz bu şekilde yaptığına dair rivâyet olmasına rağmen, âlimler mescidin darlığına ve Hz. Enes hadisinin ona ulaşmamış olabileceği yorumunu getirmişlerdir. Veya Beyhâki’nin belirttiğine göre, İbn-i Mes’ud(R.Anh) Peygamber(SAV) efendimizi önde Ebu Zerr(R.Anh)’da sağında görerek cemaatle namaz kılıyor düşüncesiyle ikisinin arkasında namaza durur. Peygamber(SAV) ona soluna geçmesini işaret eder. İbn-i Mes’ud(R.Anh) zanneder ki sünnette duruş yeri bu şekildedir. Oysa Ebu Zerr(R.Anh) sonradan bildirdiğine göre hepside münferit namaz kılmaktadır.
İmama uyan iki kişi olursa imamın ikisinin ortasında durması tenzihen mekruh, imama uyan ikiden fazla olursa tahriman mekruhtur.
İmam cemaatin ortasında öne geçerek durması vaciptir. İmam cemaatin ortasında öne geçmeyerek durur veya cemaatin hepsi sağ taraf veya sol tarafta durursa günah işlemiş olurlar. İmamın arkasında saf olduğu halde bir kimse imamın sağına durursa âlimlerin ittifakıyla mekruh olur.
İmama uyanlar erkek, kadın, çocuk ve hünsa gibi farklı cinslerden olursa, ilk safta erkekler, arkasına erkek çocuklar , arkasına hünsalar, arkasına kadınlar saf tutarlar. Çocuklar bir saf oluşturamayacak kadar az iseler, erkek safın arasına katılır.
İmama uyan kimseler için, en faziletli yerler cenaze namazı dışında, imama yakın olmaları sebebiyle ilk saftır. Kadınlar için ise en son saftır. Çünkü Peygamber aleyhisselam “Erkek cemaatin saflarının en hayırlısı ilk saftır” buyurmuştur.(5). buyurmuştur. Şayet, yerler imama uzaklık bakımından müsavi iseler, bu durumda imamın sağ tarafı daha efdaldir. Çünkü Peygamber(SAV) her şeyde sağdan başlamayı severdi. Sonra sol tarafı daha faziletlidir. Sonra ikinci, üçüncü saf diye böylece en son safa kadar gider. Cenaze namazında ise efdal olan saf, en son saftır, sonra önceki, sonra önceki diye ilk safa kadar gider.
İlk saf tamamlandıktan sonra gelen bir kimse safta tek başına durmamak için birisinin gelmesini, imam rükuya gidinceye kadar bekler. Eğer birisi gelmezse saflardan bu işi bilen ve namazını bozmayacak birini kendine çeker. Böylece arka bir saf olmuş olur. Eğer böyle birisi yoksa zarureten tek başına imamın arka hizasında durur. Fakat bu zamanda efdal olan cehâletin çokluğundan dolayı saftan birisini çekmeyip tek başına durmasıdır. Eğer zaruret olmaksızın tek başına dursa, yine de namazı sahih olur. Hanbelîlere göre ise namazı sahih olmaz.
İlk safta aralık gören bir kimse, ikinci saftakilerin ilk saftaki aralığı kapatmayı terk ettiklerinden dolayı ikinci safı yararak, önlerinden geçerek ilk saftaki aralığı kapatması hakkına sahiptir.
İlk safta boşluk olduğu halde arkadaki saffa girmek tahrimen mekruhtur. Bir kimse namaza başladıktan sonra ön safta bir boşluk görse namaz içerisinde yürüyerek o boşluğu doldurur. Eğer üçüncü safta olursa yürüyerek iki saffı geçemez. Geçerse namazı bozulur.
İlk safa girmiş olan bir kimse, kendisinden yaşça büyük veya ilim ehlinden bir kimsenin safa geldiğini görse, o kimseye hürmeten yer vermesi gerekir. Şu halde imama yakınlıktaki başkasını tercih, ondan daha efdal olan bir taata intikal etmektedir. Çünkü, âlime ve yaşça büyük olana hürmet, ilk safta durmaktan daha efdaldir. Şafilere göre ise tercih mekruhtur.
İmam için sünnet olan mihrapta, saffın orta hizasında durmasıdır. Kabenin içinde namaz kıldıran imam için efdal olan Makam-ı İbrahim’de durmasıdır.
Kadınların cenaze namazı dışında cemaatle namaz kılmaları tahrimen mekruhtur. Fakat kerahetine rağmen kendi aralarında cemaat olurlarsa, kadın imam, saffın ortasında durması vaciptir.
Cemaate münasip olan, namaza kalktıkları zaman sıkışarak, aralarında hiçbir açıklık bırakmadan, saflarında omuzları bir hizada, dümdüz durmaktır. Bunu imamın emretmesinde de bir sakınca yoktur.
Namaz kılarken, imamın tam arkasına en faziletli ve yaşlı bir kimsenin durması sünnettir.(6)
İmama uyan kimseler ilk safı doldurduktan sonra ikinci safa tam imamın arkasından başlayarak sağlı ve sollu safı doldururlar. Yukarıdaki hadislerin ifade ettiği ve ilk saf düzeninin yapılışı, diğer saflarında bu şekilde düzenleneceğini göstermektedir.
______KAYNAKLAR______
1-Buhari, Ezan 30, Müslim Salat 272
2-Buhari, Ezan 57,58,59,77,79, İlm 41; Müslim , salatu’ l Salat 70
3-Buhari, Salat 20, Ezan 78,161,164,Teheccüd 25;Müslim, Mescid 266-268,(658-660), Muvatta, Kasru’ s-Salat 31,(1,153), Ebu Davut, Salat 71,(612,658), Tirmizi ,Salat 173(234);Nesai , Mesâcid 43,(2,56,57), İmamet 19(2,85-86
4-Müslim-3010
5-Müslim salat 132
6-Fetavây-ı Hindiyye (1/88-89) Bedâî (1/675), Bahrü'r Râik Şerhü Kenzi'l Dekâik (2/374) İbn-ü Âbidîn, Haşiyetü Reddi'l Muhtâr Ala Dürri'l Muhtâr Şerhi Tenviri'l Ebsâr (2/307-308-309-312) El-Binâye,Şerh-ü Hidâye(2/324-325-326-327) El-Muhîti’l Burhânî (2/201) Dürrü'l Müntekâ Şerhü'l Mültekâ, Mecmaü'l Enhür (1/108), Haşiyetü Tahtâvî Ala Merâkı'l Felâh Şerhi Nûri'l Îzâh (247-248-249) El-Fıkhu'l-İslâmi ve Edilletühu, Vehbe Zuhaylî, (2/245)
İmama uyan yetişkin bir erkek veya mümeyyiz bir çocuk olursa, bazı âlimlere göre mümeyyiz olmasa bile, Zahirrü’r Rivaye’ye ve mezhepteki asıl görüşe göre, imamın sağ tarafı hizasında, öne geçmeden, aralarında bir boşluk olmaksızın, durur. İmam-ı Muhammed’e göre ise, topukları imamın topuğundan geride olmak üzere durur. Halk arasında yaygın olan ve uyulan, meşhur olan görüş de budur. Bu kimsenin, imamın arkasına durmuş olması da caizdir. İmam Muhammed nassan bir kerâhet zikretmemiştir. Alimler bu hususta görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Bazıları:”bu durum mekruhtur” demişlerdir Şâfilere göre, imamdan az geride durması müstehaptır. İmamın solunda ve esah olan görüşe göre arkasında da durması mekruhtur. Çünkü bu duruşlar sünnete muhaliftir.
İmamla muktedinin, saftaki hizalarındaki öiçü ayakların topuklarıdır. Muktedinin ayak parmakları uzun olurda imamın ayak parmaklarını geçerse veya boyu uzun olup secde ettiği yer imamın secde ettiği yeri geçerse bir zarar olmaz.
İmama uyan tek bir kadın olursa imamın arkasında durur.
İmama uyan tek kimse imamın solunda durursa imam sağ tarafına geçmesi için onu ikaz eder. Hatta namaza başlamış bile olsa eliyle işaret eder. Çünkü, İbn-i Abbas(R.anh)’dan rivayet olunduğuna göre:“Resulullah (ASV) ile birlikte(bir gece) namaz kıldım. Soluna duruvermiştim, perçemimden tutarak sağına koydu.”. (2)
İmama uyan bir erkek ve bir kadın olursa, erkek imamın sağında kadın ise, erkeğin arkasında durur. İmama uyan İki erkek bir kadın olursa erkekler imamın arkasında durur. Çünkü iki kişi cemaat hükmündedir. Kadında iki erkeğin arasında durur. Çünkü Peygamber(SAV) aşağıdaki Enes hadisinde olduğu gibi kadını hepsinin arkasında durdurdu.
Hz. Enes (R.Anh.)’nın anlattığına göre, büyükannesi Müleyke (R.Anhâ) hazırladığı bir yemeğe Resulullah(SAV)’i davet etti. Yemekten yediler. Sonra; “Kalkın size namaz kıldırayım!” buyurdular. Enes (R.Anh) der ki; “Ben uzun mütlettir kullanılmaktan kararmış olan hasırımızı getirdim, üzerine su çiledim. Peygamber(SAV) efendimiz namaza durdu. Ben ve yetim, arkasında saf yaptık, yaşlı (annem) de bizim arkamızda durdu. Resulullah(SAV) bize iki rekat namaz kıldırıp ,sonra ayrıldı.”(3)
İmama tek başına-imamla birlikte iki kişi oluyor- uyarak sağında durana üçüncü bir adam gelse, imamın sağındakinin geri çekilmesi gerekir. Eğer geri çekilmez, üçüncü adam da ikinci adamın namazı bozmayacağını bilirse geriye çeker. Eğer üçüncü adam imamın soluna durursa, imam onlara geri çekilmeleri için işaret eder. Bu şekilde yapmaları, imamın üçüncü kişi geldikten sonra ileriye gitmesinden daha evladır. Çünkü, imam tabi olunandır ve imamın arkasında saf olma imama tâbi olanların işidir, imamın işi değildir. Bu görüşü, Hz. Câbir(R.anh)’dan gelen şu rivâyet isbat etmektedir: “Bir gazvede Peygamber(SAV) ile birlikte yürüdüm. Namaz kılmak için kalktı. Bende geldim soluna durdum. Elimden tuttu. Beni çevirerek sağına durdurdu. Sonra İbn-i Sahr geldi ve Peygamber(SAV)’ın soluna durdu. İki eliyle tutarak bizi arkasına durdurdu.”(4)
Yukarıdaki bilgiler imkan dahilinde gerçekleştirilir. Eğer imkan olmaz ise mümkün olan ne ise o yapılır. Bu durum son oturuşta olmadığı takdirdedir. Yoksa üçüncü şahıs imamın soluna durur ileri veya geriye geçmez.
Şu halde imama tek başına uyarak sağında durana üçüncü bir adam gelse, imam ya secde ettiği yere ilerler veya ikinci adam geriye çıkar veya üçüncü adam ikinci adamı geriye çeker. Yukarıda bu işin imama tabi olanların işi olduğu bildirilmişti. Eğer üçüncü kişi ikinci kişiyi geriye çekerse, ikinci adamın sağında durur. Dördüncü kişi, ilk gelenin soluna durur. Bu durumda imam ortada ve önde olmuş olur. Beşinci kişi imamın sağında duranın yanında durur. Altıncı kişi imamın solunda duranın yanında durur. Böylece saf, sağ taraf ağır basarsa sola durarak devam eder ve tamamlanır. Yukarıda ki bilgiler imamla bir kişi namaza başladıktan sonra namaza dahil olanların nasıl saf tutacaklarına dairdir.
İmam namaza başlamadan önce birden fazla kişi imama tabi olursa aşağıda nasıl saf tutacakları bildirilmiştir.
2-İmama uyan iki veya daha fazla olursa imamın arkasında saf tutarlar. İmam Ebu Yusuf’a göre imama uyan iki kişi olursa, imam ikisinin ortasında durur. Çünkü ona göre iki kişi gerçekte cemaat değildir. İbn-i Mes’ud(R.Anh)’ dan Peygamber(SAV) Efendimiz bu şekilde yaptığına dair rivâyet olmasına rağmen, âlimler mescidin darlığına ve Hz. Enes hadisinin ona ulaşmamış olabileceği yorumunu getirmişlerdir. Veya Beyhâki’nin belirttiğine göre, İbn-i Mes’ud(R.Anh) Peygamber(SAV) efendimizi önde Ebu Zerr(R.Anh)’da sağında görerek cemaatle namaz kılıyor düşüncesiyle ikisinin arkasında namaza durur. Peygamber(SAV) ona soluna geçmesini işaret eder. İbn-i Mes’ud(R.Anh) zanneder ki sünnette duruş yeri bu şekildedir. Oysa Ebu Zerr(R.Anh) sonradan bildirdiğine göre hepside münferit namaz kılmaktadır.
İmama uyan iki kişi olursa imamın ikisinin ortasında durması tenzihen mekruh, imama uyan ikiden fazla olursa tahriman mekruhtur.
İmam cemaatin ortasında öne geçerek durması vaciptir. İmam cemaatin ortasında öne geçmeyerek durur veya cemaatin hepsi sağ taraf veya sol tarafta durursa günah işlemiş olurlar. İmamın arkasında saf olduğu halde bir kimse imamın sağına durursa âlimlerin ittifakıyla mekruh olur.
İmama uyanlar erkek, kadın, çocuk ve hünsa gibi farklı cinslerden olursa, ilk safta erkekler, arkasına erkek çocuklar , arkasına hünsalar, arkasına kadınlar saf tutarlar. Çocuklar bir saf oluşturamayacak kadar az iseler, erkek safın arasına katılır.
İmama uyan kimseler için, en faziletli yerler cenaze namazı dışında, imama yakın olmaları sebebiyle ilk saftır. Kadınlar için ise en son saftır. Çünkü Peygamber aleyhisselam “Erkek cemaatin saflarının en hayırlısı ilk saftır” buyurmuştur.(5). buyurmuştur. Şayet, yerler imama uzaklık bakımından müsavi iseler, bu durumda imamın sağ tarafı daha efdaldir. Çünkü Peygamber(SAV) her şeyde sağdan başlamayı severdi. Sonra sol tarafı daha faziletlidir. Sonra ikinci, üçüncü saf diye böylece en son safa kadar gider. Cenaze namazında ise efdal olan saf, en son saftır, sonra önceki, sonra önceki diye ilk safa kadar gider.
İlk saf tamamlandıktan sonra gelen bir kimse safta tek başına durmamak için birisinin gelmesini, imam rükuya gidinceye kadar bekler. Eğer birisi gelmezse saflardan bu işi bilen ve namazını bozmayacak birini kendine çeker. Böylece arka bir saf olmuş olur. Eğer böyle birisi yoksa zarureten tek başına imamın arka hizasında durur. Fakat bu zamanda efdal olan cehâletin çokluğundan dolayı saftan birisini çekmeyip tek başına durmasıdır. Eğer zaruret olmaksızın tek başına dursa, yine de namazı sahih olur. Hanbelîlere göre ise namazı sahih olmaz.
İlk safta aralık gören bir kimse, ikinci saftakilerin ilk saftaki aralığı kapatmayı terk ettiklerinden dolayı ikinci safı yararak, önlerinden geçerek ilk saftaki aralığı kapatması hakkına sahiptir.
İlk safta boşluk olduğu halde arkadaki saffa girmek tahrimen mekruhtur. Bir kimse namaza başladıktan sonra ön safta bir boşluk görse namaz içerisinde yürüyerek o boşluğu doldurur. Eğer üçüncü safta olursa yürüyerek iki saffı geçemez. Geçerse namazı bozulur.
İlk safa girmiş olan bir kimse, kendisinden yaşça büyük veya ilim ehlinden bir kimsenin safa geldiğini görse, o kimseye hürmeten yer vermesi gerekir. Şu halde imama yakınlıktaki başkasını tercih, ondan daha efdal olan bir taata intikal etmektedir. Çünkü, âlime ve yaşça büyük olana hürmet, ilk safta durmaktan daha efdaldir. Şafilere göre ise tercih mekruhtur.
İmam için sünnet olan mihrapta, saffın orta hizasında durmasıdır. Kabenin içinde namaz kıldıran imam için efdal olan Makam-ı İbrahim’de durmasıdır.
Kadınların cenaze namazı dışında cemaatle namaz kılmaları tahrimen mekruhtur. Fakat kerahetine rağmen kendi aralarında cemaat olurlarsa, kadın imam, saffın ortasında durması vaciptir.
Cemaate münasip olan, namaza kalktıkları zaman sıkışarak, aralarında hiçbir açıklık bırakmadan, saflarında omuzları bir hizada, dümdüz durmaktır. Bunu imamın emretmesinde de bir sakınca yoktur.
Namaz kılarken, imamın tam arkasına en faziletli ve yaşlı bir kimsenin durması sünnettir.(6)
İmama uyan kimseler ilk safı doldurduktan sonra ikinci safa tam imamın arkasından başlayarak sağlı ve sollu safı doldururlar. Yukarıdaki hadislerin ifade ettiği ve ilk saf düzeninin yapılışı, diğer saflarında bu şekilde düzenleneceğini göstermektedir.
______KAYNAKLAR______
1-Buhari, Ezan 30, Müslim Salat 272
2-Buhari, Ezan 57,58,59,77,79, İlm 41; Müslim , salatu’ l Salat 70
3-Buhari, Salat 20, Ezan 78,161,164,Teheccüd 25;Müslim, Mescid 266-268,(658-660), Muvatta, Kasru’ s-Salat 31,(1,153), Ebu Davut, Salat 71,(612,658), Tirmizi ,Salat 173(234);Nesai , Mesâcid 43,(2,56,57), İmamet 19(2,85-86
4-Müslim-3010
5-Müslim salat 132
6-Fetavây-ı Hindiyye (1/88-89) Bedâî (1/675), Bahrü'r Râik Şerhü Kenzi'l Dekâik (2/374) İbn-ü Âbidîn, Haşiyetü Reddi'l Muhtâr Ala Dürri'l Muhtâr Şerhi Tenviri'l Ebsâr (2/307-308-309-312) El-Binâye,Şerh-ü Hidâye(2/324-325-326-327) El-Muhîti’l Burhânî (2/201) Dürrü'l Müntekâ Şerhü'l Mültekâ, Mecmaü'l Enhür (1/108), Haşiyetü Tahtâvî Ala Merâkı'l Felâh Şerhi Nûri'l Îzâh (247-248-249) El-Fıkhu'l-İslâmi ve Edilletühu, Vehbe Zuhaylî, (2/245)