Su kuyuların harîmi var mıdır?

Harîm, bir kimsenin ihya ettiği ölü bir araziden, bu arazide yapılan tesisten ve kamu mallarından hak sahiplerinin gerektiği şekilde faydalanabilmesi maksadıyla bunların çevresinde oluşturulan ve hukuki korumaya alınan bölge ve müştemilat manasında kullanılır.(TDV)
Bir şeyin harîmi, onun etrafındaki haklar ve ona ait olan müştemilatlardır. Bu haklara harîm denilmesinin sebebi, o şeyin sahibinden başkasına haram kılınmış olmasıdır.
Başka bir ifadeyle, bir kimsenin ihya ettiği ölü bir arazide açtığı kuyunun etrafında, başkalarının tasarrufta bulunamayacağı koruma çemberidir.
Buna açıklamadan sonra, kuyular iki kısma ayrılır.
1-Suları elle çekilen kuyular ki, buna atan kuyusu da denilir, bunun harimi, 40 zirâ’dır.
Âlimlerimiz harimin ölçüsünde ihtilaf etmişlerdir. Bazı âlimler, her tarafı 10 zira’ olmak üzere dört taraftan 40 zirâ, bazıları da, her bir taraftan 40 zirâ olduğunu söylemişlerdir.
Bazı âlimler, ihtiyaca göre takdir olunur demişler, toprağı sert olan arazilerde 40 zirâ, yumuşak olan yerlerde ise, ihtiyaca göre kırkın üzerinde bir zirâ ile takdir etmişler ki, açılmış olan kuyunun suyu, diğer kuyuya gitmesin.
Harim sınırı, sonradan kazılacak başka bir kuyunun, açılmış olan ilk kuyunun su damarlarını kesmesini engellemek için, koruma kalkanı işlevi görmektedir.
2-Suları hayvanlarla, deveyle, beygirle veya atla gibi çekilen kuyular ki, diğer adı nâdıh kuyusu da denilir, bunun harimi de, İmam Âzam’a göre 40, imameyne göre, 60 zirâ’dır.
Bir görüşe göre de, kuyunun derinliği 40 zirâ’dan fazla olursa, harîmi de, ona göre artar. Bu görüş İmam Muhammed’e nisbet edilmiş, kuyunun harîmi hakkında, fetvanın imameynin kavli üzerinedir denilse de, İmam-ı Âzam’ın görüşüyle fetvanın verileceği söylenmiştir. Metinlerin zâhiri ve şerhlere göre de, imamın görüşünü tercih etmek gerekir.
Zirâ’dan maksat, umumun kullandığı zirâ’dır. Bir insanın elinin kabzasıyla, 6 kabza uzunluğudur.
Bu kuyu deşen kimse, devlet yetkililerinden izin alarak yapmışsa, İmam Âzam’a göre, harime müstehak olur. İzinsiz yapmışsa, harime müstehak olmaz.
İmameyne göre ise, izinsiz yapsa dahi harime müstehak olur.
Burada ölü arazide yapılan bir kuyudan bahsedilmektedir.
Fakat bir kimse kendi mülkünde bir kuyu kazarsa, dilediği kadar ona harîm tayin edebilir.
Bir kimse ihya ettiği ölü arazide kuyu deşerse, bu kuyunun harîmi içerisinde, başka birisi kuyu kazamaz. Kazdığı takdirde, ilk önce kuyu açan kimse, onu men edebilir, onu doldurma hakkına da sahiptir. Veya kazdığında, kazmadan önceki o yerin değeri ile, kazdıktan sonraki değeri arasındaki farkı tazmin de ettirebilir. Çünkü bu belirtilen ölçü kadar olan yer, onun mülkü olmuştur.
Bu durum ölü arazinin ihya edilmesi sebebiyle olup, böylelikle de islam dini, Müslümanları boş arazileri ihya etmeye teşvik etmektedir.
Buraya kadar olan kısım, bir kimsenin ölü araziyi ihya ettiğinde oluşan fıkhî konular hakkında idi.
Bir kimse kendi evinde, evinin avlusunda, bağında veya bahçesinde bir kuyu açarsa, her ne kadar açması câiz olsa da, onun komşusuna hakkında harîmi olmaz. Komşusu dilerse kendi mülkünde, kuyuya yakın bir yerde kuyu kazabilir. Çünkü mülküdür, mülkünde dilediği gibi tasarruf edebilir.